Αρθρο του Αριστείδη Βασιλειάδη, Founder Innovation Media Lp.

Τα τελευταία δύο χρόνια, από την πρώτη στιγμή που εμφανίστηκε δημόσια το ChatGPT, παρακολουθώ με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης. Δεν περιορίστηκα μόνο στην ανάγνωση άρθρων ή στην παρακολούθηση των εξελίξεων από απόσταση. Αντίθετα, αποφάσισα να πειραματιστώ ενεργά με τα εργαλεία που εμφανίζονται. Σήμερα χρησιμοποιώ καθημερινά μεγάλα γλωσσικά μοντέλα όπως το ChatGPT, το Claude της Anthropic και το Gemini της Google, προσπαθώντας να κατανοήσω τόσο τις δυνατότητές τους όσο και τις επιπτώσεις που ενδέχεται να έχουν στην οικονομία και στην κοινωνία.

Όσο περισσότερο εμβαθύνει κανείς σε αυτό το πεδίο, τόσο περισσότερο συνειδητοποιεί ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη τεχνολογική καινοτομία. Πρόκειται πιθανώς για μια βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ίδια η οικονομία. Και μαζί με αυτή τη μεταβολή αναδύεται ένα μεγάλο ερώτημα: τι θα συμβεί με την ανθρώπινη εργασία σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές μπορούν να κάνουν όλο και περισσότερα πράγματα καλύτερα από εμάς;

Η συζήτηση αυτή δεν είναι καινούρια. Εδώ και δεκαετίες οικονομολόγοι, τεχνολόγοι και φιλόσοφοι προσπαθούν να προβλέψουν το μέλλον της εργασίας. Όμως η πρόοδος της τεχνητής νοημοσύνης τα τελευταία χρόνια έχει αναζωπυρώσει τον προβληματισμό με έναν τρόπο που ίσως δεν είχε συμβεί ποτέ ξανά.

Η πιθανότητα ενός κόσμου χωρίς εργασία

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επιστημονικά κείμενα που διάβασα πρόσφατα είναι η μελέτη του οικονομολόγου Pascal Stiefenhofer με τίτλο Artificial General Intelligence and the End of Human Employment. Στο άρθρο αυτό εξετάζεται ένα σενάριο στο οποίο η λεγόμενη Artificial General Intelligence (AGI) – δηλαδή μια μορφή τεχνητής νοημοσύνης που μπορεί να εκτελεί σχεδόν κάθε οικονομικά χρήσιμη εργασία – καθίσταται ο βασικός παραγωγικός παράγοντας της οικονομίας.

Σύμφωνα με την ανάλυση αυτή, τα συστήματα AGI και οι αυτόνομοι ψηφιακοί agents θα μπορούν να εκτελούν εργασίες με σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος. Αυτό σημαίνει ότι, σε πολλές περιπτώσεις, θα είναι οικονομικά πιο αποδοτικό για μια επιχείρηση να χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη αντί για ανθρώπινο εργαζόμενο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η παραγωγικότητα της ανθρώπινης εργασίας μπορεί να μειωθεί δραστικά, οδηγώντας ακόμη και σε κατάρρευση των μισθών σε ορισμένους τομείς της οικονομίας.

Η υπόθεση αυτή μπορεί να φαίνεται ακραία, όμως η επιστημονική κοινότητα συζητά ολοένα και περισσότερο το ενδεχόμενο μιας λεγόμενης «οικονομίας χωρίς εργασία», όπου η παραγωγή θα πραγματοποιείται κυρίως από μηχανές.

Τα δεδομένα για την αυτοματοποίηση

Η ανησυχία για την αντικατάσταση των ανθρώπων από μηχανές δεν ξεκίνησε με την τεχνητή νοημοσύνη. Ήδη από το 2013, οι οικονομολόγοι Carl Benedikt Frey και Michael Osborne από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης δημοσίευσαν μια μελέτη που υπολόγιζε ότι περίπου το 47% των θέσεων εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσε θεωρητικά να αυτοματοποιηθεί με την πρόοδο της τεχνολογίας.

Η συγκεκριμένη μελέτη αποτέλεσε σημείο αναφοράς στη διεθνή συζήτηση για το μέλλον της εργασίας. Από τότε, δεκάδες ερευνητικά έργα έχουν επιχειρήσει να υπολογίσουν πόσο ευάλωτες είναι οι διάφορες επαγγελματικές δραστηριότητες στην αυτοματοποίηση.

Παρόλα αυτά, ακόμη και οι ίδιοι οι ερευνητές της Οξφόρδης επισημαίνουν ότι η αυτοματοποίηση δεν σημαίνει απαραίτητα άμεση εξαφάνιση των θέσεων εργασίας. Το γεγονός ότι μια εργασία μπορεί τεχνολογικά να αυτοματοποιηθεί δεν σημαίνει ότι θα συμβεί και άμεσα στην πράξη.

Οι πιο πρόσφατες ενδείξεις

Τα τελευταία χρόνια αρχίζουν να εμφανίζονται και τα πρώτα εμπειρικά δεδομένα. Ορισμένες έρευνες δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη ήδη επηρεάζει την αγορά εργασίας, ιδιαίτερα σε τομείς που βασίζονται σε επαναλαμβανόμενες γνωσιακές εργασίες, όπως η εξυπηρέτηση πελατών ή η παραγωγή περιεχομένου.

Παράλληλα όμως υπάρχουν και ενδείξεις ότι η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί νέες μορφές εργασίας, καθώς οι άνθρωποι καλούνται να συνεργαστούν με τα συστήματα AI, να τα ελέγχουν ή να αξιοποιούν τα αποτελέσματά τους. Σε πολλές περιπτώσεις η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο ενίσχυσης της ανθρώπινης παραγωγικότητας παρά ως πλήρης αντικατάσταση της εργασίας.

Η πραγματικότητα, λοιπόν, φαίνεται πιο σύνθετη από τα πιο δραματικά σενάρια.

Το παράδοξο της οικονομίας της αφθονίας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ερωτήματα που προκύπτουν από αυτή τη συζήτηση είναι το λεγόμενο «παράδοξο της ζήτησης». Αν η παραγωγή πραγματοποιείται κυρίως από μηχανές και οι άνθρωποι δεν εργάζονται, τότε από πού θα προέρχεται το εισόδημα που θα επιτρέπει στους ανθρώπους να καταναλώνουν τα προϊόντα που παράγονται;

Η οικονομία των τελευταίων δύο αιώνων βασίστηκε σε έναν απλό μηχανισμό: οι άνθρωποι εργάζονται, λαμβάνουν μισθό και στη συνέχεια καταναλώνουν προϊόντα και υπηρεσίες. Αν η εργασία μειωθεί δραστικά, αυτός ο κύκλος μπορεί να διαταραχθεί.

Για τον λόγο αυτό πολλοί οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε ανάγκη επαναδιαπραγμάτευσης του λεγόμενου «κοινωνικού συμβολαίου».

Πιθανές λύσεις

Μία από τις ιδέες που συζητούνται ολοένα και περισσότερο είναι το λεγόμενο Universal Basic Income, δηλαδή ένα βασικό εισόδημα που θα λαμβάνουν όλοι οι πολίτες ανεξάρτητα από το αν εργάζονται. Η λογική πίσω από αυτή την πρόταση είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα παράγει τεράστιο πλούτο, ο οποίος θα πρέπει με κάποιον τρόπο να διανεμηθεί στην κοινωνία.

Άλλες προτάσεις περιλαμβάνουν τη φορολόγηση της αυτοματοποίησης ή ακόμη και τη δημόσια ιδιοκτησία ορισμένων μορφών τεχνητής νοημοσύνης, ώστε τα οφέλη της τεχνολογικής προόδου να μοιράζονται πιο δίκαια.

Οι ιδέες αυτές βρίσκονται ακόμη σε θεωρητικό επίπεδο, όμως δείχνουν πόσο βαθιά μπορεί να επηρεάσει η τεχνητή νοημοσύνη την οικονομική σκέψη.

Η ανθρώπινη διάσταση

Πέρα όμως από τα οικονομικά μοντέλα και τις πολιτικές προτάσεις, υπάρχει και μια πιο βαθιά ανθρώπινη διάσταση στο ζήτημα αυτό.

Η εργασία δεν αποτελεί μόνο μέσο επιβίωσης. Για πολλούς ανθρώπους είναι και πηγή ταυτότητας, δημιουργικότητας και κοινωνικής συμμετοχής. Αν κάποτε φτάσουμε σε έναν κόσμο όπου η εργασία δεν είναι πλέον απαραίτητη, τότε θα χρειαστεί να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει να ζει κανείς μια ουσιαστική ζωή.

Ίσως τότε η δημιουργικότητα, η επιστήμη, η τέχνη ή η προσωπική εξέλιξη να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία από ό,τι σήμερα.

Ένα μέλλον γεμάτο ερωτήματα

Δεν γνωρίζουμε ακόμη πού θα οδηγήσει η τεχνητή νοημοσύνη. Κάποιοι πιστεύουν ότι θα δημιουργήσει περισσότερες θέσεις εργασίας από όσες θα καταργήσει. Άλλοι θεωρούν ότι μπορεί να οδηγήσει σε μια ριζική αναδιάρθρωση της οικονομίας.

Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι ζούμε σε μια περίοδο τεχνολογικής μετάβασης που ίσως αποδειχθεί εξίσου σημαντική με τη βιομηχανική επανάσταση.

Για τον λόγο αυτό θεωρώ σημαντικό να παρακολουθούμε προσεκτικά τις εξελίξεις, να πειραματιζόμαστε με τα νέα εργαλεία και ταυτόχρονα να διατηρούμε μια κριτική ματιά απέναντι στις επιπτώσεις τους.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι μόνο μια τεχνολογία. Είναι ένας καθρέφτης που μας αναγκάζει να επαναπροσδιορίσουμε την ίδια τη σχέση μας με την εργασία, την οικονομία και – τελικά – με το μέλλον της κοινωνίας.